انسان به حكم عقل و اراده به خاطر مصلحتى كه در آنها نهفته است و يا به خاطر مصلحتى كه در ترك آنها مىبيند آنها را انجام مىدهد يا ترك مىكند ، يعنى علّت غائى و نيروى محرّك و برانگيزانندهء انسان مصلحت است نه لذّت . لذّت را طبيعت تشخيص مىدهد و مصلحت را عقل . لذّت برانگيزانندهء ميل است و مصلحت برانگيزانندهء اراده . انسان از كارهاى التذاذى در حين انجام كار لذّت مىبرد ولى از كارهاى مصلحتى لذّت نمىبرد ، امّا از تصوّر اينكه گامى به سوى مصلحت نهايى - كه خير و كمال و يا لذّتى در آينده است - نزديك مىشود خرسند مىگردد . فرق است ميان كارى كه لذّت‌بخش و مسرّت آفرين باشد با كارى كه لذّتى نمىبخشد و احيانا رنج‌آور است ولى انسان با رضايت و خرسندى آن رنج را تحمّل مىكند . كارهاى مصلحتى در اثر دور دست بودن نتيجه ، لذّت‌آور و بهجت‌زا نيستند ، امّا رضايت‌بخش هستند . لذّت و رنج از مشتركات انسان و حيوان است ، امّا رضايت و خرسندى و يا كراهت و نارضايى از مختصّات انسان است ، همچنانكه آرزو داشتن از مختصّات بشر است . رضايت و كراهت و آرزو در قلمرو معقولات و در حوزهء تفكّرات بشر واقع‌اند ، نه در حوزهء حواس و ادراكات حسّى او . گفتيم كه انسان كارهاى تدبيرى خويش را با نيروى عقل و اراده انجام مىدهد ، بر خلاف كارهاى التذاذى كه به حكم احساس و ميل صورت مىگيرد . معنى اينكه به حكم عقل انجام مىگيرد اين است كه نيروى حسابگر عقل ، خير و كمال و يا لذّتى را در دور دست مىبيند و راه وصول به آن را كه احيانا صعب العبور است كشف مىكند و طرح وصول به آن را مىريزد ، و معنى اينكه با نيروى اراده انجام مىگيرد اين است كه در انسان يك قوّهء وابسته به قوّهء عقل وجود دارد كه نقش اجرا كنندهء مصوّبات عقل را دارد و احيانا بر خلاف همهء ميلها و همهء جاذبه‌ها و كششهاى طبيعى ، مصوّبات عقلانى و طرحهاى فكرى را به مرحلهء عمل درمىآورد . يك دانشجو ، طبيعت جوانىاش او را به سوى خواب و خوراك و آسايش و شهوترانى و بازيگوشى مىخواند ، امّا عقل حسابگرش كه از يك طرف به مآل وبال‌آور اين كارها و از طرف ديگر به عاقبت عافيت آفرين سختكوشيها و بىخوابيها و چشم از شهوت و لذّت پوشيدنها مىانديشد ، به حكم مصلحت به او فرمان مىدهد كه شقّ دوّم را انتخاب كند . در اين هنگام انسان حكم عقل را كه مصلحت است بر حكم طبيعت كه لذّت است ترجيح مىدهد . همچنين يك بيمار از دوا نفرت دارد ، از نوشيدن